Mesleki rehberlik
MESLEKİ REHBERLİK
MESLEK : Bir kimsenin belli bir eğitim yoluyla edindiği ve para kazanmak için yaptığı, sonucunda bir ürün veya hizmet ortaya koyduğu, kuralları toplum tarafından belirlenmiş etkinlikler bütünü olarak tanımlanabilir.
İŞ: Mesleki bilgi ve becerilerin uygulamaya konulmasıdır.
KARİYER: Bir kimsenin yaşamının herhangi bir anında sahip olduğu bütün rollerin gerektirdiği etkinliklerin bileşimidir ve bu roller bireyin çalışan olarak üstlendiği rolleri de içerir. (Herr ve Cramer, 1992; Haris-Bowlsbey, Suddart ve Reile, 2000;Kuzgun,2000)
MESLEK SEÇİMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
1-Yetenek: Yetenek, öğrenme gücü, belli bir eğitimden yararlanabilme gücünü ifade eder. Kalıtımla gelen gizil gücün, eğitim ve çevre etkisiyle geliştirilmiş kısmını ifade eder.
2- Beceri: Becer, bireyin bilişsel, psikomotor veya fiziksel işler görmesi olarak tanımlanan alanlarda şu anki performans düzeyidir. Bir anlamda beceri, bireyin ekstra bir eğitime ve hazırlığa gerek duymadan, ondan istenecek işi yapabilecek düzeyde bir potansiyele sahip olması anlamına gelir.
3-İlgi: İlgi, belli faaliyetlere isteyerek yönelme, bu faaliyetleri kısıtlayıcı koşullarda bile başka faaliyetlere tercih etme ve bu faaliyetleri yaparken yorgunluk yerine dinlenmişlik, bıkkınlık yerine devam etme isteği duyma durumlarında varlığını hissettiğimiz bir iç uyarıcıdır. (Kuzgun,2000)
İlgiler bir çalışma alanında doyum sağlamak için gerekli niteliklerdir.
Bireyin kararlarında ilgilerini dikkate alabilmeleri için hem ilgilerinin hangi yönde olduğu, hem de çeşitli mesleklerin her birinin ne tür ilgi gerektirdiği konusunda bilgi sahibi olmaları gerekir.(Kuzgun,2006)
4-Meslek değerleri: Bir mesleğe girme sonucunda o mesleğin getirilerinden elde edilen bir doyumdur. Değerler genelde belli bir meslek alanında iş ya da pozisyon tercihlerinde etkili olmaktadır. Farklı iş ve pozisyonlar bireyin değişik ihtiyaçlarına farklı düzeyde cevap verebilmektedir.
5-Yetkinlik Beklentisi: Kişinin kendi yetenekleri ile çevreyi etkileyerek engelleri aşarak hedefine erişeceğine inanmasıdır.
6- Risk Alma: Risk alabilen kişilerin kazancı çok ve kaybetme olasılığı yüksek mesleklere, tehlikeye atılmaktan çekinen kişilerin ise az fakat düzenli gelir elde edebileceği mesleklere yönelmesi beklenir.
7- Psikolojik İhtiyaçlar: İnsan davranışlarının önemli bir kısmı psikolojik gereksinimlerinden kaynaklanmaktadır. İnsan davranışlarının yönünü belirleyen psikolojik gereksinmelerin meslek etkinlikleri ile de ilgili olması ve bireylerin meslek seçimi kararlarında psikolojik gereksinimlerinin de rol oynaması beklenir. Düzen, başarmak, ilgi görme,yakınlık, duygularını anlama, saldırganlık gibi özellikler meslek seçiminde önemlidir.
8- Sosyo Ekonomik Düzey: Bireyin dünyaya geldiği ve içinde yaşadığı sosyal çevre meslek seçiminde etkilidir. Bir kimsenin ailesinin sosyo ekonomik durumu onun göreceği eğitimin düzeyini, o da sonunda seçeceği mesleği belirler.
9- Aile ilişkileri: Anne ve babalar çocuklarının bazı yeteneklerini geliştirirken bazı yeteneklerini bastırmakta, bazı mesleklere karşı olumlu ya da olumsuz tavır almalarında ve çocuğun kendini algılamasında etkili olmaktadır.
10- Cinsiyet: Toplumlarda icra edilen mesleklerde kadın ve erkek oranlarının dengeli olmadığı bilinen bir gerçektir. Kız ve erkek çocukların da cinsiyeti belirleyen bedensel farklılıkları dışında, meslek seçimini belirleyen genel ve özel yeteneklerin ileri yaşlarda ortaya çıktığı bilinmektedir.(Kuzgun,2006)
MESLEK SEÇİMİNİ YAPARKEN
1- Okul Rehberlik Servislerine,
2- Rehberlik ve Araştırma Merkezlerine,
3- İŞKUR bünyesindeki meslek danışma merkezlerine,
4- EARGED Mesleğe Yöneltme Rehberlik ve Bilgilendirme Şubesinden bilgi alabilirsiniz.
MESLEK BİLGİLERİNİ TOPLAMA
Mesleki rehberlikte mesleklerin incelenmesi, meslekler hakkında bilgilerin edinilmesi oldukça kapsamlı ve birtakım tekniklerin kullanılmasını gerektiren bir süreçtir. Bireyin kendini ne denli tanıdığı kadar, meslekleri de tanıması, sağlıklı bir seçim yapması için önemlidir. Gelişen teknolojiye koşut olarak uzmanlık alanlarının artması, hem geleneksel mesleklerin alt alanlara ayrılmasına hem de yeni mesleklerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Meslek sayısının giderek çoğalması mesleklerin gerektirdiği yetenek ve kişilik özelliklerinin neler olduğunun bilinmesini giderek zorlaştırmaktadır.
· Bu süreçte meslekler hakkında bilgi toplanırken şu özelliklere dikkat edilmelidir.
· Mesleğin esasını oluşturan işin özellikleri nelerdir?
· Çalışma ortamı ve koşulları
· Çalışanda aranan bireysel özellikler
· Mesleğe giriş nasıl olmaktadır?
· Meslekte ilerleme ve kazanç durumu
· Meslekte personel ihtiyacı nasıldır?
Meslekler hakkında elde edilecek bilgiler bireyin ve mesleğin özelliğine göre değişiklik gösterebilecektir. Bu nedenle yukarıda verilen mesleki bilgi toplanırken dikkat edilmesi gereken özellikler, gerektiğinde daraltılıp genişletilebilir. Aşağıda meslekler hakkında bilgilerin nerelerden ve nasıl toplanacağına ilişkin açıklamalara yer verileceklerdir.
· Mesleklerle ilgili basılı malzemelerin toplanması
· İş yerlerine yönelik incelemeler yapma
· Meslek elemanları ile görüşme ya da konferanslar
· İş tecrübesi olan kişilerden yararlanma
· Öğrencileri gruplar halinde meslekleri incelemeye yönlendirme
· Seminerler
· İş kurumu gibi kuruluşların mesleki rehberlik merkezlerinden yararlanma
· Bilgisayar ve internet üzerinden meslekler hakkında bilgi toplama
MESLEK SEÇİMİNDE ANNE BABANIN GÖREVLERİ
- Çocuğunuz için toplum tarafında “kariyeri” yüksek olarak belirtilen bir meslekten çok, kendisini gerçekleştirebileceği, mutlu ve başarılı olabileceği bir mesleği seçmesine fırsat vermek,
- Yetişkinler olarak çocuk için neyin iyi olduğuna karar verip yönlendirmek yerine meslek seçme sorumluluğunu çocuğa bırakmak,
- Kendi geleceği için çaba sarf etmesine ve kendini tanıyarak uygun alan seçmesine fırsat tanımak,
- Kendi deneyimlerinizle meslek seçmek ve çocuğunuzu yönlendirmek yerin, bu deneyimleri çocuğunuzun önüne çıkabilecek engelleri, seçenekleri, bilgiye ulaşma yollarını göstermekte kullanmak
- Çocuğunuzun güçlü yönlerini vurgulamaktır.
MESLEK SEÇİMİNİ ETKİLEYEN OLUMSUZ ANNE BABA TUTUMLARI
- Kendi yapamadıklarınızı çocuğunuzun yapmasını istemek.” Ben doktor olamadım sen olacaksın.” vb.
- Başkaları ile kıyaslamak; çocuğunuzun benlik algısını olumsuz etkiler ve var olan potansiyelini ortaya koymasına engel olabilir.
- Çocuklarınızı olumsuz sözlerle etiketlemek.” Sadece tembeller bu alanı seçer.”vb.
Anne babalar; hayallerini gerçekleştirmek, çocuğunu başarılı görmek, bireysel olarak ve aile olarak gurur duymak, aile gücünü devam ettirmek, çocuğunu kendi gibi görmek, onun yaptıklarını kendi yaptıkları ile kıyaslamak gibi düşünceler taşırken,
Çocuklar; kendi bağımsızlıklarını bulmak, bireysel ve toplumsal kimliklerini bulmak, anne babadan farklı olmak, hayatını düzenleme gücü kazanmak, yarışmak ve kazanmak gibi düşünceler taşırlar.
MESLEKİ GELİŞİM SÜRECİNİN AŞAMALARI
1- Uyanış ve farkında Olma(5-12yaş): Bu dönem çocukta meslek bilincinin oluşmaya başladığı dönemdir. Okul öncesi dönemden ilköğretimin 5. sınıfına kadar devam eder.
2- Meslekleri Keşfetme ve Araştırma(12-15 yaş) : Çocuk bu dönemde kişilerin ve mesleklerin ortak yönleri ve farklı nitelikleri üzerinde daha çok bilgi sahibi olmaya, yeni yönlerini keşfetmeye ve anlamaya başlar.
3- Karar Verme(15-18 yaş): Gencin lise yıllarını kapsayan bu dönemde birey artık kendisi ve meslekler hakkında oluşturduğu algılara dayanarak daha açık ve temel bir plan yapmaya başlar ve mesleki kararını oluşturur.
4- Hazırlık (18-23 yaş): Birey seçtiği alan, okul veya yaptığı etkinliklerle mesleğe hazırlanmaya başlar.
5- İşe yerleşme: bireyin iş dünyasında yerini alarak çalışmaya başladığı bir dönemdir. Birey bir yandan da mesleki gelişimini sürdürür.
MESLEK GELİŞİM GÖREVLERİ
1- İş yaşamı ve çalışmaya ilişkin olumlu tutum geliştirme.
2- Kişisel nitelikleri ile meslekler-işler arasındaki ilişkileri anlamaya çalışma.
3- Meslekleri keşfetme ve tanıma.
4- Boş zamanlarını değerlendirme alışkanlıkları geliştirme.
5- İşbirliği ve paylaşmayı öğrenme.
6- Toplum yaşamında çalışmanın önem ve gerekliliğinin farkına varma.
7- Karar verme, amaç belirleme, plan yapma stratejileri geliştirme.
UNUTULMAMASI GEREKENLER
- Meslek gelişimi bir süreçtir.
- Her dönemde başarılması gereken mesleki gelişim görevleri vardır.
- Her birey tek ve benzersizdir.
- Mesleki kararların sağlıklı ve uygun olması 0-6 yaş döneminde çocuğun temel fizyolojik ve psikolojik ihtiyaçlarının karşılanarak sağlıklı bir kişiliğin temelinin atılmasıyla doğrudan ilintilidir.
- Anaokulundan itibaren öğretmenler ve anne babalar gerek sahip oldukları mesleklere ilişkin olarak, gerekse diğer meslekler açısından olumlu tutum ve doğru rol modelleri sunmalıdır.
- Çocuğa kendisini anlama ve keşfetmenin temelini oluşturmak üzere bireysel farklılıklarını görmesi, güçlü ve sınırlı yönlerini anlamasına fırsat verecek yaşantılar sağlanmalıdır.
- Okul öncesi dönemde çocuğa karar verme stratejileri öğretilmeye başlanmalıdır.
- Çocuğun okul öncesi dönemden itibaren bütün mesleklerin gerekli ve önemli olduğu görüşünü benimsemesi önemlidir.
- “Her insanın iyi yapabildiği işler/meslekler vardır.” Görüşünün kazandırılması önemlidir.
- Her işte/meslekte öğrenerek, çaba harcayarak daha iyi duruma gelindiği görüşünün kazandırılması gereklidir.
- Meslekleri geleneksel olarak kadın ve erkek meslekleri diye gruplayıp, cinsiyete ilişkin ön yargılar oluşturmaktan kaçınılmalıdır.
AMAÇ BELİRLEME
Amaçlar;
- Spesifik ve somut olmalıdır. Amaç sözcüklerle ifade edilebilmelidir.
- İnanılmalı:Danışan amacı gerçekleştirebileceğine inanmalıdır.
- Başarılabilir olmalı: Amaç, danışanın enerjisi, zamanı ve çabası ile başarabileceği nitelikte olmalıdır.
- Ölçülebilir olmalı: Zaman içindeki değişim ve gerçekleşenler görülebilmelidir.
- İstenilir olmalı: Amaç başkaları tarafından değil kendisi tarafından istenir olmalıdır.
Amaç belirlerken uzun süreli amaçları gerçekleştirmek için belirlenen süre ne kadar uzun olursa olsun, kısa dönemli amaçlar ve uzun dönemli amaçlar birbiri ile uyum içinde olmalıdır.
Kısa dönemli amaç belirlerken;
- Danışanın uzun dönemli amaçları gerçekçi bir biçimde incelemek ve bunları daha küçük parçalara ayırmasına yardım etmek gereklidir.
- Kısa dönemi amaçların başarılabilmesi için gerekli zaman aralığını gerçekçi olmalıdır.
- Danışana rehberlik ederken, yerine getirilecek alt görevlerin seçimi ve zamanlamasın kendisi tarafından kararlaştırılması gereği unutulmamalıdır.
- Danışanın sürecin sorumluğunu üstüne alması sürecin devamlılığını sağlar.
- Planlarını gerçekleştirmek için gereksinim duyacağı kaynak ve desteklerin neler olacağı ve bunların çeşitleri danışanla konuşulmalıdır.
- Danışanı motive den şeyler danışmanca bilinmeli ve belirlenen amaçların arasına kendini motive edecek şeyleri birer küçük ödül olarak serpiştirmesi konusunda teşvik etmelidir.
KARİYER PLANLAMA SÜRECİ
1- Karar verme ihtiyacı duymak.
2- Kendini tanımak ve değerlendirmek.
3- İş ya da meslek seçeneklerini belirlemek.
4- Belirlenen alternatifler hakkında bilgi toplamak.
5- Olası seçeneklerden birini seçmek.
6- Eğitim yoluyla iş ya da meslek seçeneklerini arttırmaktır.
Kariyer planlama sürecinin dördüncü unsuru bilgidir. Bilgiler gerçekten karar verme sürecinin merkezinde yer alır. Danışan kariyer planlama sürecinin değişik basamaklarında veri tabanı bilgilerine ihtiyaç duyar. Örneğin;
- 2. basamakta kişi daha çok kendisini daha iyi tanımaya gereksinim duyabilir. Bu basamakta bireyin becerilerini ölçme ve değerlendirme araçlarıyla saptamak gerekir.
- 3. basamakta meslek seçeneklerini belirlemesi için kaynaklara ulaşabilmelidir.
- 4. basamakta alternatif meslekler hakkında açıklayıcı bilgilere ulaşabilmedir.
- 5. basamakta karar vermek için belirlenmiş alternatiflerin daha ayrıntılı incelenmesi için bilgilere gereksinim duyulur.
- 6. basamakta kurs, eğitim gibi programlar, okullar ya da istihdam kurumları hakkında açıklayıcı bilgilere ihtiyaç duyar.
Danışana, bölüm ve programına, okullara, mesleklere, işlere ilişkin bilgilere ulaşabileceği kaynakların bilgileri verilmelidir.
KARAR VERME STİLLERİ
Dinklage(1968) sekiz tip farklı karar verme stili belirlemiştir.
1- Planlı karar vericiler: Mantıklı ve gerçekçi yaklaşım izlerler. Adım adım basmakları izler ve karar verme noktasına ulaşırlar.
2- Bocalayanlar: Bilgi toplama ve bu bilgiler üzerinde düşünmeye aşırı derecede fazla zaman harcarlar.
3- Sezgisel: Çeşitli alternatiflerin olası sonuçlarını düşünüyor görünmekle birlikte çok çabuk düşünüp ve yeterli bilgi toplamadan ani ve sezgisel karar vermektedirler.
4- İçtepisel: Çoğu kez sunulan ilk seçenekte hemen karar vermektedirler. Alternatifleri yeterince incelemeden, bilgi toplamadan ve bunlar arasından birini seçerken her bir seçeneği bir diğeriyle karşılaştırmadan çok çabuk karar vermektedirler.
5- Uygucu: bu bireyler karar verirken kendilerinden çok başkalarını memnun etme çabasındadır. Gerek verdikleri kararın gerekse bunun sonucunda olanların sorumluluğunu başkalarına verme ya da onlarla paylaşarak rahatlama gereksiniminde olanlardır.
6- Erteleyici: vermeleri gereken kararları sürekli olarak ertelemekte ve hiçbir zaman karar verme aşamasına gelememektedir. Karar vermeleri gerektiğini bilmelerine karşın bu sorunu çözememekte, çözmek için yeterince çalışmamaktadır. Bu bireyler belki de hoşlarına gitmeyeceğini düşündükleri bir sonuçla karşılaşmaktan kaçmaktadırlar.
7- Kaderci: Bu bireyler kendi yapacakları ya da kendilerine olacaklar hakkında kontrol ve denetim güçlerinin kendilerinde olmadığı inancındadırlar. Kararları daha çok kadere ve çevreye terk etmektedirler.
8- Bu karar verme stilini kullanan bireyler karar verme sorumluluğundan ve değişimin kaçınılmaz olarak getirdiği risklerden korkan kişilerdir.
Neler yapılmalı?
- Tatmin edici kararlara ulaşılması için planlı karar verme stilinin kullanılması teşvik edilmelidir.
- Planlı karar verme stilini kullananlara kariyer planlama sürecinin basamaklarını izlemeleri önerilmelidir.
- Sezgisel kara verme stilini kullananların kararlarını çabuk vermelerinin yanlışlığı gösterilmeli, planlı karar veren kişiler gibi yeterli bilgi toplamaları gerektiği öğretilmelidir.
- İçtepisel karar verme sürecini kullananların hızlarını biraz kesip daha mantıklı ve sistematik karar vermeleri, alternatifleri belirlemeleri, bunlar hakkında bilgi toplamaları gerektiği, karşılaştırma yapmaları ve sonrasında karar vermeleri gerektiği yönünde motive etmek gerekmektedir.
- Uygucu karar verme stilini kullananların kendini kontrol etmek isteyen diğer insanları hayal kırıklığına uğratma olasılığına karşı benlik kavramlarını güçlendirmek ve kişisel sorumluluklarını almaları konusunda bilgilendirmek gereklidir.
- Kaderci ve risk korkusu taşıyanlar danışman desteğine daha çok ihtiyaç duymaktadır.
|
